Νεοελληνική μετρική

 

Τα κυριότερα μέτρα της νεοελληνικής ποίησης

1. Ίαμβος: το συνταίριασμα μιας άτονης και μιας τονισμένης συλλαβής (○●). Έτσι, ο στίχος που είναι γραμμένος σε ιαμβικό μέτρο στηρίζει το ρυθμό του στον τόνο των ζυγών συλλαβών του. Δεν είναι, βέβαια, απαραίτητο να τονίζονται όλες οι ζυγές συλλαβές, αλλά τουλάχιστον κάποιες από αυτές. Η πρώτη συλλαβή κάθε ιαμβικού στίχου μπορεί να τονιστεί (τον πρώτο ίαμβο μπορεί να τον αντικαταστήσει τροχαίος). Οι ιαμβικοί στίχοι που ο αριθμός των συλλαβών τους είναι μονός έχουν πάντα τονισμένη την προτελευταία τους συλλαβή και λέγονται παροξύτονοι. Εκείνοι που ο αριθμός των συλλαβών τους είναι ζυγός έχουν τονισμένη ή την τελευταία συλλαβή και λέγονται οξύτονοι ή την τρίτη από το τέλος και λέγονται προπαροξύτονοι. Π.χ. Στη στράτα που διαβαίνανε πουλάκια κιλαηδούσαν ιαμβικός 15σύλλαβος παροξύτονος.

2. Τροχαίος: το συνταίριασμα μιας τονισμένης και μιας άτονης συλλαβής (●○). Έτσι τροχαϊκός είναι ο στίχος που στηρίζει το ρυθμό του στον τόνο των μονών συλλαβών. Δεν είναι, βέβαια, απαραίτητο να τονίζονται όλες οι μονές συλλαβές αλλά τουλάχιστον κάποιες από αυτές. Οι τροχαϊκοί στίχοι που έχουν ζυγό αριθμό συλλαβών έχουν πάντα τονισμένη την προτελευταία τους συλλαβή και λέγονται παροξύτονοι. Εκείνοι που ο αριθμός των συλλαβών τους είναι μονός έχουν τονισμένη ή την τελευταία συλλαβή και λέγονται οξύτονοι ή την τρίτη από το τέλος και λέγονται προπαροξύτονοι. Π.χ. Σε γνωρίζω από την κόψη τροχαϊκός 8σύλλαβος παροξύτονος

3. Ανάπαιστος: το συνταίριασμα δυο άτονων συλλαβών και μιας τονισμένης (○○●). Έτσι ο αναπαιστικός στίχος τονίζεται σε κάθε τρίτη συλλαβή, δηλαδή στην 3η, 6η, 9η κτλ. Π.χ. Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη αναπαιστικός τρίμετρος (10σύλλαβος) Και στην κόμη στεφάνι φορεί αναπαιστικός τρίμετρος ( 9σύλλαβος) 4. Μεσότονος: μια τονισμένη συλλαβή ανάμεσα σε δυο άτονες (○●○). Έτσι ο μεσοτονικός στίχος τονίζεται στις συλλαβές 2η, 5η, 8η κτλ. Π.χ. Η Δόξα δεξιά συντροφεύει μεσοτονικός τρίμετρος 5. Δάκτυλος: το συνταίριασμα μιας τονισμένης συλλαβής με δυο άτονες (●○○). Έτσι, ο δακτυλικός στίχος τονίζεται στις συλλαβές 1η, 4η, 7η κτλ. Π.χ. Ξύπνα δροσιά της αυγής και φεγγάρι δακτυλικός τετράμετρος (11σύλλαβος)

Συνίζηση

Συνίζηση είναι η συνεκφώνηση δύο γειτονικών φωνηέντων σε μια συλλαβή. Αυτό συμβαίνει όταν στην τελευταία συλλαβή μιας λέξης και στην πρώτη της επόμενης υπάρχουν φωνήεντα. Π.χ. στον στίχο «Σε γνωρίζω από την κόψη» η τέταρτη συλλαβή είναι στο τέλος της λέξης γνωρίζω και η πέμπτη συλλαβή είναι η αρχή της λέξης από. Έτσι, τα δυο φωνήεντα που στη γραμματική συνθέτουν δύο συλλαβές στη μετρική διαβάζονται και ισοδυναμούν με μία συλλαβή.

Χασμωδία

Όταν συναντώνται δύο φωνήεντα μέσα στην ίδια λέξη ή συμβαίνει να υπάρχει φωνήεν στο τέλος της λέξης και στην αρχή της επόμενης λέξης και δεν μπορούν να διαβαστούν ως μία συλλαβή, τότε διαβάζονται και ισοδυναμούν με δύο συλλαβές. Π.χ. ο στίχος «Σε μια ρώγα από σταφύλι» από το ποίημα του Ζ. Παπαντωνίου.

Ομοιοκαταληξία

1. Ζευγαρωτή: ο πρώτος στίχος ομοιοκαταληκτεί με τον δεύτερο, ο τρίτος με τον τέταρτο κτλ. α α β β 2. Πλεχτή: μέσα σ’ ένα τετράστιχο, ο πρώτος με τον τρίτο κι ο δεύτερος με τον τέταρτο α β α β 3. Σταυρωτή: μέσα σ’ ένα τετράστιχο ο πρώτος με τον τέταρτο κι ο δεύτερος με τον τρίτο α β β α 4. Ζευγαροπλεχτή: μέσα σ’ ένα εξάστιχο, ο πρώτος με τον δεύτερο, ο τέταρτος με τον πέμπτο και ο τρίτος με τον έκτο α α β γ γ β 5. Ανάκατη, χωρίς ορισμένη σειρά.

Εκφραστικά μέσα και σχήματα λόγου: αποσαφήνιση των όρων

Alphabet-01-goog

Το μάθημα της λογοτεχνίας «πάσχει» από ένα είδος ρευστότητας. Αυτό το χαρακτηριστικό προκαλεί αρκετά προβλήματα και στους μαθητές και στους διδάσκοντες. Τα περισσότερα και τα μάλλον δυσκολότερα σχετίζονται με θέματα όρων και γενικά ορολογίας. Εύκολα δηλαδή κάποιοι όροι, συγγενικοί μεταξύ τους και με κάποια κοινά σημεία ομοιότητας ή συνάφειας, συγχέονται μεταξύ τους. Το αποτέλεσμα είναι διπλό: οι μαθητές, χωρίς να έχουν κατά νου σαφή και διαυγή την έννοια των όρων, δυσκολεύονται να απαντήσουν σε σχετικές ερωτήσεις. Παράλληλα, από την άλλη πλευρά, και οι διδάσκοντες – τουλάχιστον οι πιο άπειροι – αντιμετωπίζουν κάποια προβλήματα διδακτικής καθαρότητας και σαφήνειας.

Τα προβλήματα αυτά έρχονται συνήθως στην επιφάνεια και αναδύονται με πιεστικό τρόπο, κάθε φορά – πάντα τέτοια εποχή – που διενεργούνται πανελλαδικές εξετάσεις. Πιο έντονα και περισσότερο χαρακτηριστικά αυτό συμβαίνει, όταν τεθεί ερώτηση που, ως ουσία, εντοπίζεται στα λεγόμενα σχήματα λόγου, όπως ακριβώς και εφέτος με το κείμενο του Σολωμού «Ο Κρητικός» (η ερώτηση ζητούσε να εντοπισθούν τέσσερα σχήματα λόγου και να προσδιορισθεί η [πολλαπλή] λειτουργία τους στον ποιητικό λόγο).

Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως και σε κάθε άλλη ομόλογη, δημιουργείται εύκολα μια σύγχυση – εν μέρει και μια ταύτιση – ανάμεσα στο τι είναι σχήμα λόγου και τι εκφραστικό μέσο στα λογοτεχνικά κείμενα. Επομένως, δε θα ήταν άσκοπο ή και εξεζητημένο να γίνει μια απόπειρα αποσαφήνισης και νοηματικού διαχωρισμού των δύο συναφών όρων.

Καταρχήν, και τα σχήματα λόγου και τα εκφραστικά μέσα είναι χαρακτηριστικά στοιχεία της λογοτεχνικής γλώσσας (και γενικά της γλώσσας). Ανήκουν δηλαδή στη γλωσσική – εκφραστική τροπικότητα των λογοτεχνικών κειμένων. Υπάρχει, όμως, μια θεμελιώδης διαφορά: τα εκφραστικά μέσα είναι η ευρύτερη σε πλάτος έννοια, ενώ τα σχήματα λόγου είναι η στενότερη. Επομένως, τα λεγόμενα σχήματα λόγου (π.χ. μεταφορά, προσωποποίηση, υπερβολή, υπερβατό κλπ.) εγγράφονται, ως υπάλληλες έννοιες, στο ευρύχωρο πλάτος που έχει ο όρος εκφραστικά μέσα. Μπορούμε δηλαδή να πούμε ότι συνιστούν δύο ομόκεντρους κύκλους που ο στενότερος (= σχήματα λόγου) είναι εγγεγραμμένος στον ευρύτερο (= εκφραστικά μέσα).

Η έννοια αλλά και η ουσία, κυρίως, αυτού του σχήματος απεικονίζει το αυτονόητο αξίωμα: ότι δηλαδή όλα τα σχήματα λόγου είναι εκφραστικά μέσα, αλλά όλα τα εκφραστικά μέσα δε συνιστούν αναγκαστικά και σχήματα λόγου. Ανάμεσα δηλαδή στους δύο όρους δεν υπάρχει και δε λειτουργεί η έννοια της ταυτότητας (= α είναι α) ούτε, φυσικά, και η έννοια της ταυτοσημίας.

Θα αποσαφηνιστούν τα προαναφερόμενα καλύτερα, αν αναφερθούμε σε κάποια συγκεκριμένα παραδείγματα. Η καλβική, λ.χ., εικονοποιία, συνήθως επιβλητική, μεγαλειώδης και εντυπωσιακή, ανήκει στα εκφραστικά μέσα του ποιητή, στη γλωσσική – ποιητική του τροπικότητα. Δε συνιστά, όμως, σχήμα λόγου. Αντίθετα, η καλβική εκφραστική τόλμη, όπως αισθητοποιείται, για παράδειγμα, στις εκφράσεις άνεμος σκληρός – το χώμα το μακάριον, χαρακτηρίζει τους γλωσσικούς – εκφραστικούς τρόπους του Κάλβου. Ταυτόχρονα όμως τα δύο προαναφερόμενα παραδείγματα από την ωδή Εις τον Ιερόν λόχον συνιστούν σχήματα λόγου (= μεταφοράς).

Εξάλλου, η σύγχυση ανάμεσα στα εκφραστικά μέσα και τα σχήματα λόγου αποτρέπεται, όταν λάβουμε υπόψη το εξής: ότι δηλαδή, ειδικά για τα σχήματα λόγου, το πώς λειτουργούν, ποια είναι τα εξωτερικά τους χαρακτηριστικά και σε τι αποβλέπουν, είναι τρία στοιχεία προσδιορισμένα και καθορισμένα με απόλυτη σαφήνεια.

Εν πρώτοις, κάθε σχήμα λόγου συνιστά μια ειδική διαχείριση μιας ή περισσότερων λέξεων. Αυτή η ειδική διαχείριση των λέξεων, που προκαλεί εκφραστικές ιδιαιτερότητες (=σημασιολογικές, γραμματικο–συντακτικές, ποσοτικές, αφύσικες διατάξεις στη σειρά των λέξεων), συνιστά τα λεγόμενα σχήματα λόγου.

Θα αρκούσαν, ενδεχομένως, δύο παραδείγματα, για να καταστούν τα πράγματα περισσότερο σαφή και καθαρά. Υπάρχει πιο συχνό και πιο εκφραστικό σχήμα λόγου από τη μεταφορά; Ο σύγχρονος ποιητικός λόγος θεμελιώνεται στην εκφραστική τόλμη που περιέχεται σε κάθε εύστοχη μεταφορική χρήση των λέξεων. Στην ουσία, όμως, τι συνιστά κάθε μεταφορά; Με τον πιο απλό τρόπο μπορούμε να πούμε το εξής: η μεταφορά ανασημασιολογεί την ουσία μιας λέξης• καταργεί δηλαδή και ακυρώνει την τρέχουσα και καθιερωμένη σημασία των λέξεων και προσδίδει σε αυτές μιαν άλλη καινοφανή και εκπλήσσουσα.

Σήμερα φυσάει γλυκό αεράκι.

Το επίθετο «γλυκό», που προσδιορίζει τα πράγματα γευστικά, σε αυτό το απλούστατο παράδειγμα ανασημασιοδοτείται, αποκτά δηλαδή μιαν άλλη σημασιολογική ταυτότητα (γλυκό αεράκι = ήπιο, μαλακό, ευχάριστο).

Αλλά και η έννοια και η λειτουργία μιας απλής και σύντομης παρομοίωσης τι ακριβώς συνιστά; Απλούστατα, στην παρομοίωση συλλειτουργούν ταυτόχρονα η έννοια μιας υπερβολής και ένας συγκριτικός λόγος:

Είναι ψηλός σαν κυπαρίσσι.

Προκειμένου ο λόγος, η εκφραστική δηλαδή τροπικότητα, να αισθητοποιήσει, να καταστήσει πιο παραστατικό και να εικονοποιήσει ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα κάποιου προσώπου, προσφεύγει στην υπερβολή και στη σύγκριση.
Ενδεχομένως, να μας πει κάποιος ότι: περί όνου σκιάς ασχολούμεθα. Δε θα συμφωνήσω. Στην επιστήμη, και κατ’ επέκταση στα μαθήματα, κυριαρχεί ως θεμέλιος λίθος η ορολογία, καθώς και η σαφής και κρυστάλλινη χρήση και αίσθηση των διαφόρων όρων.

Ν. Παρίσης

πηγή: http://www.philognosia.gr/gr/ekfrastika.html

“Μορφές από το έργο του Βιζυηνού»

Με αφορμή την παράσταση “Μορφές από το έργο του Βιζυηνού” που επισκέπτεται για 5η φορά τη Θεσσαλονίκη, αυτήν την φορά στο Θέατρο Αυλαία, η ηθοποιός Άννα Κοκκίνου μας μίλησε για το έργο και τη δυναμική του λόγου του Γεώργιου Βιζυηνού.

άννα-κοκκίνου-βιζυηνός

Εξώστης free press – Η Άννα Κοκκίνου μιλάει στον Εξώστη με αφορμή την παράσταση “Μορφές από το έργο του Βιζυηνού’.

ΜΟΡΦΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΒΙΖΥΗΝΟΥ

Τον παραμυθένιο και συνάμα ζοφερό χαρακτήρα της παιδικότητας παρουσιάζει η παράσταση Μορφές απο το έργο του Βιζυηνού. Τα παιδικά χρόνια τα θυμόμαστε συνήθως με νοσταλγία, καθώς είναι τα χρόνια της ανεμελιάς. Όμως μας στιγματίζουν κιόλας, γιατί αυτά που ζούμε τότε, χαράζονται βαθιά μες το υποσυνείδητό μας.
Η Αννα Κοκκίνου μεταφέρει και ζωντανεύει κείμενα του Έλληνα λογοτέχνη και μετατρέπει την γλώσσα του κειμένου σε θεατρικό λόγο. Με μοναδικό αντικείμενο ένα τραπέζι γίνεται η αφηγήτρια των έργων του Βιζυηνού «Το μόνο της ζωής του ταξείδιον», «Το αμάρτημα της μητρός μου», «Μοσκώβ Σελίμ», «Μεταξύ Πειραιώς και Νεαπολέως», «Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας», «Πρωτομαγιά». Η Αννα Κοκκίνου με τα πολλά της πρόσωπα, τις πολλές φωνές, τις διαφορετικές ηλικίες και φύλα, μας παρασέρνει σε ένα ταξίδι εικόνων που συναρπάζει.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Αβδελιώδης
Μουσική: Δημήτρης Παπαδημητρίου
Ηθοποιός: Άννα Κοκκίνου

ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ
3-4, 10-11 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014
ΗΜΕΡΕΣ & ΩΡΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ
ΔΕΥΤΕΡΑ-ΤΡΙΤΗ 21.00
ΘΕΑΤΡΟ ΑΥΛΑΙΑ
Πλατεία ΧΑΝΘ(Πλευρά Τσιμισκή)
2310237700
http://www.avlaiatheatre.gr

Γιώργος Βιζυηνός. Ο μεγάλος των ελληνικών γραμμάτων

Βιζυηνός

Γιώργος Βιζυηνός.

Ο μεγάλος των ελληνικών γραμμάτων πέθανε στο Δρομοκαΐτειο μετά τον παράφορο έρωτα για μια 14χρονη. Ο Γιώργος Βιζυηνός αποτελεί ένα σπουδαίο κεφάλαιο της ελληνικής λογοτεχνίας με μεγάλες παρακαταθήκες τα έργα του, όπως «Το αμάρτημα της μητρός μου», «Ποίος ήτον ο φονεύς του αδελφού μου», «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον», «Μοσκώβ Σελήμ» και ο «Τρομάρας». Τα περισσότερα διηγήματά του είναι αυτοβιογραφικά και μαρτυρούν τα άσχημα βιώματα που είχε ο συγγραφέας, με δεδομένο ότι οι ιστορίες του είναι ως επί το πλείστον τραγικές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Αμάρτημα της μητρός μου», στο οποίο περιγράφει την τραγωδία μιας μητέρας που πλάκωσε στον ύπνο της το παιδί της και το έπνιξε. Ο συγγραφέας μιλάει για τη μητέρα του και τον θάνατο της αδελφής του, Άννας. Ο Βιζυηνός είχε μια σπάνια πορεία…

Διαβάστε όλο το άρθρο: http://www.mixanitouxronou.gr/giorgos-viziinos-o-megalos-ton-ellinikon-grammaton-pethane-sto-dromoka%CE%90tio-meta-ton-paraforo-erota-gia-mia-14chronis-metevlithi-%E1%BC%90ntos-mou-ka%E1%BD%B6-%E1%BD%81-rithm%E1%BD%B8s-to/